Chyba żadne z dawnych wydarzeń historycznych nie zapisało się w zbiorowej pamięci Polaków tak bardzo, jak Grunwald, żadne tak mocno nie tkwi w nas. I nic dziwnego: tak ważna, jak samo zwycięstwo w wielkiej bitwie, była pamięć o niej w latach wolności, ale szczególnie w czasach niewoli.
Sam zwycięski król ponoć nie nalegał na zbytnią celebrę zwycięstwa. Nie celebrował nawet pierwszej rocznicy, w każdym razie nie w Polsce. Po bitwie i zawarciu pokoju udał się na rodzinną Litwę. Do stolicy, Krakowa, ściągnął jesienią 1411 r. i dopiero wtedy zawiesił zdobyte chorągwie krzyżackie na Wawelu.
Jednak obchody rocznicy zwycięstwa pod Grunwaldem należą do najstarszych w Polsce. Już statuty abp. Mikołaja Trąby w 1420 r. przewidywały wśród innych świąt obowiązkowo obchodzonych w archidiecezji gnieźnieńskiej także Dzień Rozesłania Apostołów, obchodzony właśnie 15 lipca. Rocznica zwycięstwa stała się naszym pierwszym świętem narodowym.
Za czasów Jagiellonów obchodzono je szczególnie uroczyście. Odprawiano specjalne nabożeństwo, rozdawano jałmużnę. „W Krakowie, aż do chwili rozbiorów, dzień 15 lipca obchodzono co roku jako dzień triumfu i chwały. Z krakowskich parafii aż do kościoła św. Jadwigi na Stradomiu szły procesje. Na koniec odprawiano uroczyste nabożeństwo dziękczynne” - pisał po latach historyk Stanisław Łempicki.

„Niemcom pychę odjęto”

Grunwald rozpalał wyobraźnię artystów. A za ich pośrednictwem trafiał na najlichsze przedmieścia i poddasza. Dawne zwycięstwo stało się chlubą całego narodu. Zdawało się należeć do wszystkich i do każdego. Lud śpiewał o nim pieśni, poeci tworzyli wiersze. Niewiele z XV- i XVI-wiecznych utworów zachowało się do dziś.
„Staroświecka pieśń o pruskiej porażce, która się stała za króla Jagiełły Władysława”, powstała najpewniej w 1510 r. i jest dowodem, jak żywa była jeszcze tradycja bitwy. „Obóz, działa, wszystko wzięto, / Tak Niemcom pychę odjęto, / A łańcuchy zgotowane / Na ichże szyje wkładane” - pisał nieznany autor.
Grunwald bywał ważny także ze względu na współczesne wydarzenia. Nieprzypadkowo Jan z Wiślicy wydał po łacinie poemat „Wojna pruska, czyli o wojnie pruskiej ksiąg trzy”, dedykowany Zygmuntowi Staremu i jego dziadowi Władysławowi Jagielle. Polska gotowała się do kolejnej batalii z Krzyżakami.
I choć w 1525 r. Zakon przestał istnieć, a dziesięciolecia i wieki nie sprzyjały świętowaniu (trwają wojny z Turcją, Szwecją i Rosją), tradycja Grunwaldu pozostała w narodzie. Do rozpamiętywania bitwy na dobre powrócono w czasach saskich. Zniszczona i osłabiona, pogrążona w chaosie Polska potrzebowała chwały dawnych zwycięzców. Trzeba się zmobilizować, by naprawić Rzeczpospolitą. Odwołać można się do Grunwaldu. Znów pisano o nim dużo i wspominano często dla pokrzepienia serc.
Grunwald był - jak pisał historyk kilkaset lat później - „najlepszym dowodem wartości, przepustką do historii, legitymacją obywatelskości”. Tym bardziej że tuż za miedzą rosła nowa potęga - Prusy, przejmujące dziedzictwo Krzyżaków. Wkrótce będą inicjatorem rozbiorów Polski.

„Zaśpiewawszy pieśń Bogurodzica”

W czasach zaborów Grunwald stawał się szczególnie ważny. Wskazując dawne męstwo, wzmacniał świadomość narodu i pokazywał jego prawo do życia w wolnym państwie. Jak wspominają historycy tego okresu, święto Grunwaldu obchodzono w różnych zakątkach podbitego kraju. Jawnie i w ukryciu. Było ważną manifestacją polskości, ale także braterstwa Polaków, Litwinów, Czechów i narodów Rusi spod Grunwaldu.
Do Grunwaldu znów odwoływali się poeci i pisarze. Wzięciem cieszyły się „Śpiewy historyczne” Juliana Ursyna Niemcewicza, a szczególnie pieśń „Władysław Jagiełło”. Juliusz Słowacki w dramacie o Zawiszy Czarnym wzywał współczesnych, by nie zapomnieli o zdarzeniach sprzed kilkuset lat. „Oto dziś zaśpiewawszy pieśń Bogurodzica, / Rzucili się pod Grunwald - szwadron za szwadronem. / Nie spuszczajmy ich z oczu... nie odwróćmy lica, / Oczyma ich oświećmy... pochłońmy ich łonem” - pisał wieszcz.
Ale najpopularniejszymi do dziś dziełami opiewającymi chwałę Grunwaldu są: obraz „Bitwa pod Grunwaldem” Jana Matejki i „Krzyżacy” Henryka Sienkiewicza. Kształtowały one wyobraźnię naszych przodków. I kształtują naszą. Książka Sienkiewicza przysłoniła wcześniejszą powieść innego wielkiego pisarza - Józefa Ignacego Kraszewskiego, i to pod takim samym tytułem, ale mniej entuzjastyczną wobec zwycięskiej bitwy.

Wiecznie obecna dla rodaków

Znaczenie powieści Sienkiewicza jest ogromne. Stanowiła ona protest przeciwko prześladowaniu Polaków pod zaborem niemieckim, przeciwko polityce zmierzającej do zniszczenia polskości. Pod postaciami Krzyżaków kryli się Niemcy. Jak pisał historyk literatury, Sienkiewicz „spełnił misję uczynienia przeszłości polskiej wiecznie obecną dla rodaków. Polskę historyczną zmienił dla ogółu w rzeczywistość konkretną”.
Powieść ukazywała się najpierw w odcinkach w prasie. Przekazywano je sobie z rąk do rąk, dyskutowano o losach bohaterów. Literatura trafiła nieomal pod strzechy. Wszyscy, także ludzie prości, mogli poczuć się teraz potomkami rycerzy spod Grunwaldu.
Obraz Matejki odbył wędrówkę po wielu miastach w Europie. Wszędzie przyjmowany był z entuzjazmem, a tłumy, głównie Polaków, wypełniały sale wystawowe. Niektórzy oglądali go przez kilka godzin, studiując każdą jego cząstkę.
Zachwycony obrazem musiał być Sienkiewicz: w 1900 r. przed obrazem odczytał swoich „Krzyżaków”. Mieszkańcy Krakowa, Lwowa, czy Warszawy byli świadkami i uczestnikami prawdziwego renesansu zwycięstwa sprzed kilkuset lat i pamięci o nim.
Szczególnie uroczyste były (zupełnie „nieokrągłe” - minęły wszak właśnie 492 lata od bitwy) obchody w 1902 r. w Galicji. Jak pisała ówczesna prasa, w dużych i małych miastach zorganizowano uroczystości, w których brały udział prawdziwe tłumy. Wszędzie zaczynały się Mszą św. i okolicznościowym odczytem, gdzieniegdzie kończyły zabawą ludową.
Wyobraźnię rozpalała zbliżająca się pięćsetna rocznica zwycięstwa. W 1909 r. zgromadzeni na dziedzińcu Wawelu oficjele i zwykli obywatele przyrzekli bronić „interesów i sprawy narodowej przez pracę i wytrwałość całym sercem i wszystkimi siłami”. Rok później w Krakowie odsłonięto pomnik Grunwaldzki, zniszczony przez Niemców w 1939 r. (po latach postawiono go na nowo).

„Alternatywy 4”

Komuniści, przejmując władzę w Polsce, chcieli się uwiarygodnić. Tym ważniejsza była indoktrynacja, do której wykorzystywano Grunwald. I Dywizja Piechoty im. Kościuszki przysięgę składała 15 lipca 1943 r.: bój z Wehrmachtem miał być kontynuacją walki z Krzyżakami. Potem komuniści często wykorzystywali pamięć o Grunwaldzie.
Obchody 550. rocznicy bitwy w 1960 r. stały się istotną częścią obchodów Tysiąclecia Państwa, które ekipa Władysława Gomułki postanowiła przeciwstawić zainicjowanej przez kard. Stefana Wyszyńskiego akcji Wielkiej Nowenny przed Millennium Chrztu Polski.
W 1960 r. na polach grunwaldzkich odsłonięto pomnik, a tysiące młodych Polaków, głównie z komunistycznych przybudówek, złożyły uroczyste ślubowanie, w którym zobowiązywały się do „zespalania wszystkich sił naszego pokolenia pod ideowym przewodnictwem PZPR”.
Jednak z punktu widzenia oddziaływania na masowego odbiorcę ważniejsza była premiera filmu „Krzyżacy” w reżyserii Aleksandra Forda. Do kin trafił 1 września 1960 r., w rocznicę ataku III Rzeszy na Polskę. Grunwald miał być prekursorem walk armii Berlinga z hitlerowcami.
- Do symboliki związanej z Grunwaldem sięgano w czasach PRL jeszcze wielokrotnie - twierdzi historyk prof. Antoni Dudek z Uniwersytetu Jagiellońskiego - ale po podpisaniu układu granicznego z RFN w 1970 r. oraz przejęciu władzy przez Gierka nastąpiło wyraźne złagodzenie antyniemieckiej retoryki, za czym szło również mniejsze zainteresowanie propagandowym eksploatowaniem Grunwaldu.
Po sierpniu 1980 r. część twardogłowych towarzyszy próbowała Grunwald sprywatyzować, zakładając Zjednoczenie Patriotyczne „Grunwald”, głoszące, że „Grunwaldy były dwa: jeden w 1410, a drugi w 1945”. I w obu przypadkach chodziło o zjednoczenie...
- Dzieje ZP „Grunwald”, jego silnie antysemickie konotacje, a jednocześnie jego ośmieszanie i piętnowanie mocno zaszkodziły kultywowaniu pamięci o bitwie grunwaldzkiej - twierdzi prof. Dudek. Echo tych nastrojów można znaleźć w komedii „Alternatywy 4” Stanisława Barei.

Polska w Radzie Bezpieczeństwa?

Wydawnictwa, historyczne rekonstrukcje, spektakle i koncerty... Tegoroczne uroczystości nie będą miały sobie równych. Także dlatego, że Komitet Obchodów 600-lecia powstał już… przed siedmioma laty. Natomiast przed kilkoma miesiącami niemałe zdziwienie wzbudzili na warszawskiej Starówce jadący konno rycerze Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Poprzedzający ich herold donośnym głosem obwieszczał początek przygotowań do wielkiej bitwy. Przejazd zakończył się w Arkadach Kubickiego Zamku Królewskiego, gdzie rozpoczęła się inauguracja obchodów 600. rocznicy bitwy pod Grunwaldem. Podczas inauguracji historycy zastanawiali się m.in. nad rolą, jaką Polska odegrała w całej historii powszechnej.
- Musimy sięgnąć do przeszłości dalekiej, mitycznej, wspomnieć o znaczeniu Polski w wieku X, ale także wybiec daleko w przyszłość po 1410 r.: przypomnieć bitwę wiedeńską, walkę „o naszą i waszą wolność”, „Solidarność”, która obaliła żelazną kurtynę - mówi prof. Henryk Samsonowicz, znawca średniowiecza. Jednak, jego zdaniem, zwycięstwo grunwaldzkie zdaje się stanowić moment przełomowy.
- To pierwsze w dziejach tak spektakularne pokonanie zakonu krzyżackiego wprowadziło Polaków do grona najważniejszych, najbardziej wpływowych nacji kontynentu europejskiego - zauważa prof. Samsonowicz, który jest pewien, że gdyby wtedy istniała ONZ, to po Grunwaldzie Polska znalazłaby stałe miejsce w ówczesnej Radzie Bezpieczeństwa.

W tekście wykorzystano m.in. książki: M. Biskup i in., „Grunwald w świadomości Polaków”; S. Kuczyński, W. Ogrodziński, „Grunwald 1410”; S. Łempicki, „Słowo o Grunwaldzie”; pr. zb. „Grunwald 550 lat chwały” oraz materiały Muzeum Historii Polski.