Kiedy stworzono penicylinę, sądzono, że to panaceum na wszystkie zdrowotne bolączki. Było tak, ale do czasu. Potem pojawił się problem ze skutkami ubocznymi. Zaczęto gorączkowo poszukiwać rozwiązania - i tak odkryto probiotyk.

Zacznijmy od początku…

W 1929 r. Aleksander Fleming odkrywa penicylinę, a ówcześni lekarze z wielkim entuzjazmem zaczynają stosować ją wśród swoich pacjentów. W miarę dalszych badań „ojciec antybiotyków” zaczyna przestrzegać przed nadużywaniem tego leku ze względu na możliwość pojawienia się opornych na niego bakterii. Fleminga jednak nie posłuchano, na dobre rozpoczęła się więc epoka antybiotyków. Wkrótce po przełomowym odkryciu penicyliny pojawiają się kolejne antybiotyki, a wraz z nimi nadzieja na poradzenie sobie z chorobami zakaźnymi. Niestety, w miarę coraz częstszego przyjmowania antybiotyków ich skuteczność ustępuje miejsca nabytej oporności na stosowany lek. Dzieje się tak głównie na drodze mutacji, czyli zmiany w materiale genetycznym bakterii.
Dzisiaj już wiemy, jak niebezpieczna jest bezkarna terapia antybiotykowa. Wiemy, że nie wolno stosować antybiotyków na ślepo, gdyż żaden z nich nie ma uniwersalnego działania. Ponadto we współczesnej medycynie coraz więcej uwagi poświęca się profilaktyce. Chcemy zapobiegać, a nie leczyć. Dlatego też zaczęto doceniać znaczenie flory fizjologicznej dla zachowania zdrowia.

Bakteria wcale nie musi być zła

Flora fizjologiczna, inaczej zwana mikroflorą czy mikrobiotą, to ogół drobnoustrojów, które występują naturalnie w organizmie bez wywoływania objawów chorobowych. Najliczniej zaś zasiedlanym przez bakterie miejscem jest nasz przewód pokarmowy. Należą do nich przede wszystkim przedstawiciele takich rodzajów, jak: Bifidobacterium, Lactobacillus, Eubacterium, Bacteroides, Enterococcus, Escherichia, Clostridium. Koordynacja układu immunologicznego, odporność na osiedlanie się bakterii patogennych, wytwarzanie witamin (tiamina, ryboflawina, pirydoksyna, B12, K) czy wspomaganie początkowego procesu trawienia - to tylko kilka z głównych funkcji mikroflory. Jednak flora fizjologiczna łatwo może ulec zachwianiu albo zniszczeniu w wyniku stosowania antybiotykoterapii, radioterapii lub infekcji wirusowych, względnie bakteryjnych. Podobnie stres psychiczny czy niewłaściwy rodzaj diety mogą również zaburzyć prawidłowy układ mikroflory.

Zbawienna „szczypta” bakterii

Słowo „probiotyk” jest przeciwieństwem słowa „antybiotyk”. Dlatego nie przez przypadek lekarze, przepisując nam antybiotyk, zalecają również stosowanie probiotyków.
Probiotykami nazywamy szczepy mikroorganizmów, które podane człowiekowi w odpowiedniej dawce, wywierają korzystny wpływ na jego organizm. Lista dobroczynnego działania probiotycznych drobnoustrojów na nasze zdrowie jest długa. Należy do niej m.in. zwiększenie odporności na przyleganie i kolonizację przez mikroorganizmy chorobotwórcze; produkcja substancji antybakteryjnych, które hamują rozwój patogenów; wiązanie karcynogenów (czynników rakotwórczych), co ułatwia ich usuwanie z przewodu pokarmowego. Ponadto odtwarzają mikroflorę jelitową po chorobach przewodu pokarmowego, antybiotykoterapii, radioterapii, zapobiegają zaparciom, chronią przed osteoporozą, obniżają poziom cholesterolu. Przykładem szczepów probiotycznych są m.in. Lactobacillus acidophilus, Lactobacillus rhamanosus, Lactobacillus casei, Lactobacillus johsonii czy Bifidobacterium breve.
Według zaleceń FAO/WHO, produkt probiotyczny, obok nazwy szczepu, powinien też zawierać informację o minimalnej zawartości bakterii probiotycznych w końcowym okresie trwałości oraz o zalecanej dawce produktu i spodziewanych efektach zdrowotnych. Prawdziwy probiotyk musi spełnić wiele kryteriów. Powinien przede wszystkim pochodzić z naturalnej mikroflory człowieka, mieć zdolność przylgnięcia do ścianki jelita i jej zasiedlenia, zdolność przeżycia drogi przez kwaśne środowisko przewodu pokarmowego czy też nie wykazywać żadnych skutków ubocznych.
Obecnie na rynku probiotyki są dostępne zarówno w postaci artykułów spożywczych (jogurty, kefiry itp.), jak również w postaci preparatów farmaceutycznych.

Probiotyki

Pojęcia „probiotyk” nie należy mylić z pojęciem „prebiotyk”. Terminem tym określamy substancje obecne w pożywieniu, które stymulują prawidłowy rozwój flory jelit, ale nie zawierają żadnych mikroorganizmów. Dzięki temu korzystnie wpływają na nasze zdrowie. Cechą charakterystyczną dla prebiotyków jest oporność na działanie enzymów trawiennych przewodu pokarmowego. Ich przykładem mogą być naturalne składniki diety: błonnik czy skrobia.
Epoka antybiotyków zdecydowanie przypada na XX wiek. Znaleziono broń niszczącą bakterie. Z czasem odkryto, że pojęcie „bakteria” nie może być rozumiane tylko w złym znaczeniu tego słowa, gdyż bakterie są również naszymi sprzymierzeńcami. Czy zatem XXI wiek okaże się epoką probiotyków?