Sanktuarium pasyjno-maryjne w Kalwarii Zebrzydowskiej jest obok Łagiewnik najważniejszym ośrodkiem pątniczym w archidiecezji krakowskiej i jednym z głównych miejsc pielgrzymkowych w Polsce. Zespół architektoniczny Kalwarii tworzą: bazylika Matki Bożej Anielskiej z cudownym obrazem Matki Bożej Kalwaryjskiej, klasztor Ojców Bernardynów oraz 40 kaplic położonych między Górą Lanckorońską (Góra Oliwna) a górą Żarek (Golgota). Jako jedyne sanktuarium w Polsce Kalwaria została w 1999 r. wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa Kultury UNESCO.
W 1602 r. wojewoda krakowski Mikołaj Zebrzydowski ufundował tu pierwszą na ziemiach polskich kalwarię, na wzór kalwarii jerozolimskiej. W latach 1600-02 powstała kaplica Ukrzyżowania, a w 1603 r. - kaplica Grobu Chrystusa. Wraz z fundacją kalwarii sprowadzono tu, w celu właściwej opieki duszpasterskiej, ojców bernardynów. Pierwsi pielgrzymi przybyli już w 1608 r. Po śmierci fundatora jego dzieło kontynuowali: syn Jan oraz wnuk Michał. W 1641 r. zakonnicy otrzymali od właściciela sąsiedniej Kopytówki Stanisława Paszkowskiego obraz Matki Bożej. Uchodził on za cudowny, bowiem 3 maja 1641 r., jeszcze w mieszkaniu Paszkowskiego, widziano na nim łzy płynące z oczu Matki Bożej. Po umieszczeniu w bazylice kult cudownego obrazu rozwijał się bardzo szybko. W połowie XVIII wieku odpust Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny znacznie przewyższał już odpust wielkotygodniowy. Rozkwit sanktuarium nastąpił zwłaszcza w 2. poł. XIX wieku, kiedy to utrudnione było pielgrzymowanie do Częstochowy i Kalwaria Zebrzydowska stała się centralnym sanktuarium maryjnym dla mieszkańców wszystkich trzech zaborów. Przybywały też pielgrzymki ze Słowacji, Moraw i Śląska. Koronacja cudownego obrazu Matki Bożej w 1887 r. zgromadziła 230 tys. wiernych i była wielką manifestacją religijną i narodową. Obecnie sanktuarium odwiedza rocznie od kilkuset tysięcy do 1 mln pielgrzymów. Najwięcej podczas głównych odpustów: wielkotygodniowego, któremu towarzyszą unikatowe w skali Europy misteria Męki Pańskiej, oraz odpustu Wniebowzięcia Matki Bożej z tradycyjnymi od wieków procesjami Pogrzebu i Triumfu Maryi.
Kalwaria Zebrzydowska to także umiłowane sanktuarium Ojca Świętego Jana Pawła II, w którym bywał już od najmłodszych lat. Jako papież był w Kalwarii dwukrotnie: w 1979 r., wtedy nadał świątyni tytuł bazyliki mniejszej, i podczas ostatniej pielgrzymki do Ojczyzny, w 2002 r.

Teksty o sanktuariach przygotowali: prof. dr hab. Antoni Jackowski i dr Izabela Sołjan z Instytutu Geografii i Gospodarki Przestrzennej Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie.