Jan Paweł II czyni wszystko, aby podkreślić, że Jasna Góra jest szczególnym miejscem kultu dla narodu polskiego. Jest również świadomy faktu, że kult maryjny stał się wyróżniającą cechą naszego katolicyzmu, a także ważnym składnikiem kultury narodowej. Trzeba jednak pamiętać, że kult ten nie rozwijał się w próżni, ale był wynikiem ogólnej ewolucji form kultu maryjnego (sanktuaria, pielgrzymki); rozpoczął się dość późno, bo dopiero w XV wieku, a jego szczyt przypadł na wiek XVII. Właśnie w okresie późnego średniowiecza rozwinęła się m.in. religijność rytualno-uczuciowa, podkreślano widowiskowość religii, preferowano wszelkiego rodzaju misteria, mirakle, moralitety, procesje, drogi krzyżowe, pielgrzymki, kult relikwii oraz powstawanie sanktuariów. Ważne stają się "konkrety", tzn. ludzka pewność, że Matka Boża potrafi zatrzymać gniew Boga, szafować łaskami, jest Ucieczką grzeszników, Pocieszycielką strapionych. Do Niej ucieka się Kościół w potrzebach, naród oddaje w opiekę, wojsko prosi o wsparcie.
Wojny obronne w XVII wieku z innowiercami i protestantami konsolidują jeszcze bardziej kult maryjny. Warto pamiętać, że właśnie protekcji Matki Bożej przypisywano zwycięstwo katolików pod Lepanto (1571), Białą Górą (1620), Chocimiem (1673), Wiedniem (1683). Matce Bożej poświęcają się w tym czasie całe narody, m.in. Francja (1638), Austria (1667), Portugalia (1668), Polska (1655). Szczególnie dwa fakty podkreśliły i wzmocniły maryjność Polaków w tym czasie: cudowna obrona Jasnej Góry przed Szwedami oraz śluby lwowskie Jana Kazimierza i ogłoszenie Matki Bożej Królową Korony Polskiej.
Od tego momentu stała się Jasna Góra sanktuarium narodowym, ośrodkiem integrującym nie tylko działalność Kościoła, ale i symbolizującym jedność Polaków. Wojny religijno-obronne XVII wieku wzmocniły religijność maryjną; m.in. na terenach bezpośrednio zagrożonych przez Turków, Kozaków czy Szwedów buduje się liczne sanktuaria wspomagające ducha walki rycerstwa. Broniąc ojczyzny, broniono katolicyzmu. Z tamtych czasów wywodzi się rola Polski jako przedmurza chrześcijaństwa. Matka Boża stała się źródłem szczególnych próśb o pomoc, a widome cuda, jakie czyniła, przysparzały Jej ludzkiej wdzięczności i czci - zwłaszcza Obraz częstochowski cieszył się ogromną popularnością. Oblicza się, że w XVII wieku znajdowało się w kościołach kraju 400 obrazów wzorowanych na Wizerunku Matki Bożej Jasnogórskiej. Tak więc Jasna Góra była sanktuarium wzorcowym, każda kopia Obrazu Jasnogórskiego stawała się bowiem zalążkiem dla odrębnego sanktuarium, w którym wkrótce objawiała się oczekiwana przez wiernych cudowna moc Obrazu. Nie było właściwie regionu, w którym nie zachowano by łączności z Jasną Górą przez kopię Obrazu.
Sanktuaria były ośrodkami najsilniejszego oddziaływania religijnego na wiernych. Musiało być ono znaczne, o czym świadczy liczba tych miejsc: 400 w XVII wieku, 1111 w XVIII wieku, 3100 obecnie. Uroczyste koronacje obrazów przyciągały niezliczone rzesze pielgrzymów. Pierwszego takiego aktu dokonał w 1651 r. nuncjusz papieski Jan de Torres, koronując obraz Matki Bożej Łaskawej znajdujący się obecnie w kościele Jezuitów w Warszawie. Druga koronacja odbyła się na Jasnej Górze 8 września 1717 r., kiedy to abp Krzysztof Szembek ukoronował Matkę Boską Częstochowską. Do dzisiaj ukoronowano w Polsce ok. 200 cudownych obrazów i figur w sanktuariach maryjnych. Połowy z nich dokonał Kardynał Stefan Wyszyński.
Nie można przecenić znaczenia religijności maryjnej w kulturze narodowej Polaków. Napisano ogromne studia o roli Jasnej Góry, zwłaszcza w czasach zaborów; na Jasnej Górze świadomość jedności podzielonego narodu znajdowała potwierdzenie. Także współcześnie podejmowano w Kościele wielkie inicjatywy maryjne, aby ocalić wiarę Polaków. Były to m.in. Jasnogórskie Śluby Narodu, diecezjalno-parafialne peregrynacje Obrazu Jasnogórskiego, wielka nowenna przed Millennium, czuwania soborowe, Milenijny Akt Oddania, jubileusz 600-lecia Wizerunku Jasnogórskiego.
W tym kontekście zrozumiałe jest to wielkie pielgrzymowanie narodu na Jasną Górę, a także wszelkie formy nabożeństwa do Matki Bożej, które wychodzi od fundamentalnej zasady teologicznej, tj. od Wcielenia. Jak to podkreśla ReneM Laurentin, Maryja dała Chrystusowi ubóstwo, małość, pokorę, zdolność cierpienia i poniesienia śmierci za nas, solidarność we wspaniałej wymianie, jaką jest Wcielenie. To jest najbardziej biblijne podejście. To cechuje teologię obecnego Papieża. Taką teologię wykształcił w sobie Jan Paweł II, wczytując się w Traktat... św. Ludwika Marii Grignion de Montfort.

CDN.