Około 2,5 km na wschód od Łęczycy, w gminie Góra św. Małgorzaty, na prawym brzegu Bzury znajduje się miejscowość Tum. Odnaleźć tam możemy budowlę szczególną, która jest wspaniałym dziedzictwem wiary naszych przodków i świadkiem życia Kościoła na piastowskiej ziemi. To archikolegiata pw. Najświętszej Maryi Panny i św. Aleksego, która należy także do najbardziej reprezentacyjnych pomników architektury w województwie łódzkim. Odbudowana po zniszczeniach ostatniej wojny, dzięki zrekonstruowaniu wielu istotnych elementów architektonicznych i plastycznych, uważana jest za wręcz podręcznikowy przykład budowli romańskiej w Polsce.

Opactwo benedyktynów

Prawdopodobnie z fundacji Bolesława Chrobrego i z udziałem św. Wojciecha powstało tu pierwsze w Polsce (ok. 997 r.), opactwo benedyktynów pw. Najświętszej Marii Panny i św. Aleksego. W 1140 r. opactwo przeniesione zostało do Mogilna, zaś klasztor rozebrany, a jego fundamenty zasypano. Arcybiskup gnieźnieński Jakub ze Żnina w 1141 r. rozpoczął na miejscu dawnego opactwa budowę kolegiaty. Prace nadzorował biskup płocki Aleksander z Malonne. Konsekracja kościoła odbyła się 21 maja 1161 r., wzięli w niej udział wszyscy polscy biskupi i książęta. Kościół jako patronów otrzymał - tak jak znajdujące się tu wcześniej benedyktyńskie opactwo - Najświętszą Marię Pannę i św. Aleksego. Monumentalna świątynia wzniesiona w centrum Polski służyła celom sakralnym i politycznym. W kolegiacie tumskiej odbyło się 21 synodów prowincjalnych, nazywanych synodami łęczyckimi. Pierwszy z nich zwołano w 1181 r., ostatni odbył się w 1547 r. W 1181 r. odbył się tu słynny zjazd łęczycki z udziałem księcia Kazimierza Sprawiedliwego, arcybiskupa Zdzisława i wszystkich biskupów, na którym radzono o przyszłości Kościoła i Państwa. Z tej okazji wyniesiono świątynię w Tumie do godności archikolegiaty - jedynej w Polsce.

Obronna twierdza

Romańska budowla, zbudowana z granitu, piaskowca i kamienia polnego, miała z założenia - prócz funkcji religijnych - charakter obronnej twierdzy. W 1241 r. oparła się najazdowi Tatarów, ale w Zielone Świątki 1293 r. Litwini pod wodzą Witenesa zdołali ją zdobyć; część ludności, która się schroniła w kościele, zabrali w niewolę, a pozostałych wycięli w pień lub wraz z kolegiatą spalili. Kilkanaście lat później, w 1306 r., Łęczycę najechali Krzyżacy, którzy wrócili tu raz jeszcze w 1331 r. Przez kilka dziesięcioleci kolegiata pozostawała zrujnowana. Podczas późniejszych prac nad jej odbudową zacierano częściowo jej dotychczasowy romański charakter. M.in. po pożarze w 1473 r., przy okazji zakończonej w 1487 r. kolejnej odbudowy pojawiły się, zachowane do dziś, gotyckie ostrołukowe arkady i filary międzynawowe z cegły oraz sklepienie krzyżowo-żebrowe w nawach bocznych. W 1569 r. wybudowano przed wejściem głównym renesansową kruchtę - przedsionek osłaniający romański portal, w tym też czasie powstały we wnętrzu tynki z freskami. W 1705 r. Łęczycę najechali Szwedzi, niszcząc kolegiatę. W latach 1765-1785 kościół został przebudowany w stylu klasycystycznym. W czasie przebudowy kolegiaty powstał stojący obok niej drewniany kościół św. Mikołaja. W 1819 r. car Aleksander I zarządził kasatę łęczyckiej kapituły i archikolegiata straciła swój tytuł. Od tego momentu aż do 1915 r. pozostawała kościołem parafialnym. Podczas bitwy nad Bzurą we wrześniu 1939 r. w wieży kolegiaty ukrył się niemiecki obserwator kierujący ogniem artylerii niemieckiej. Artyleria polska ostrzelała kościół, skutecznie likwidując punkt obserwacyjny, ale wieża uległa zniszczeniu, a w kościele powstał pożar. Po przejściowym zajęciu okolic Łęczycy przez wojsko polskie kolegiata zbombardowana została przez Luftwaffe, co spowodowało dalsze zniszczenia murów i stropów oraz kolejny pożar. Po ponownym wkroczeniu Niemców z kolegiaty zostały już tylko mury bez dachu. Po wojnie, w 1946 r., rozpoczęto odgruzowywanie ruin, a już 20 lipca 1947 r., w oczyszczonych wnętrzach świątyni Ordynariusz diecezji łódzkiej bp Michał Klepacz odprawił pierwszą po wojnie Mszę św. W 1949 r. przystąpiono do odbudowy świątyni. Prace budowlane polegały na nadaniu zewnętrznej bryle pierwotnego charakteru romańskiego, we wnętrzu natomiast został odtworzony stan po przebudowie późnogotyckiej z XIV i XV wieku. 17 czerwca 1961 r. bp Michał Klepacz rekonsekrował odbudowaną świątynię parafialną, a w roku 1967 Prymas Polski kard. Stefan Wyszyński i arcybiskup krakowski kard. Karol Wojtyła w kolegiacie łęczyckiej w Tumie przewodniczyli uroczystościom kończącym Millenium Chrztu Polski.
25 marca 1992 r. papież Jan Paweł II dokonał reorganizacji administracyjnej Kościoła w Polsce, na mocy której parafia w Tumie znalazła się w diecezji łowickiej. Prastara świątynia tumska otrzymała z rąk pierwszego biskupa łowickiego Alojzego Orszulika na nowo tytuł archikolegiaty, a rok później erygowana została kapituła łęczycka, zaś od 25 marca 2004 r. diecezja łowicka weszła w skład metropolii łódzkiej.
Po opuszczeniu prastarej świątyni warto także nawiedzić drewniany kościół parafialny pw. św. Mikołaja stojący tuż obok kolegiaty. Został wzniesiony w XVIII wieku podczas przebudowy kolegiaty przez architekta Efraima Szregera. Obok kościoła rośnie dąb posadzony w 1999 r. na pamiątkę sprowadzenia do Tumu relikwii św. Wojciecha. Na miejscowym cmentarzu parafialnym znajdują się groby miejscowej szlachty i duchowieństwa, a także kwatery żołnierzy poległych w 1914 r. i w 1939 r. w czasie Bitwy nad Bzurą.

Jubileusz kolegiaty

W tym roku kolegiata w Tumie przeżywa uroczystości związane z 850-leciem konsekracji. Centralnym wydarzeniem w niedzielę 22 maja była Eucharystia pod przewodnictwem prymasa seniora, kard. Józefa Glempa, w czasie której homilię wygłosił przewodniczący KEP abp Józef Michalik.
W uroczystościach wziął udział nuncjusz apostolski w Polsce abp Celestino Migliore oraz Księża Biskupi - przedstawiciele Episkopatu. Przybył także prezydent RP Bronisław Komorowski wraz z małżonką, przedstawiciele rządu, parlamentu, władz wojewódzkich i samorządowych. Uczestników uroczystości pozdrowił podczas niedzielnej modlitwy „Anioł Pański” Ojciec Święty Benedykt XVI. Papież wystosował też list skierowany do ordynariusza łowickiego, który został odczytany na początku Eucharystii. Mszę św. transmitowała na cały świat TV Polonia.