Dwoma elementami spinającymi całość liturgii Mszy św. są obrzędy wstępne (już omawiane w ramach naszego cyklu) i obrzędy zakończenia. Oba te elementy mają swoje znaczenie dla całości Liturgii. Tak samo jak jakiekolwiek spotkanie, zebranie czy wizyta towarzyska, tak też i Liturgia wymaga, by znalazły się w niej elementy: powitania i pożegnania, by miała swój początek i swoje zakończenie, by nastąpiło zawiązanie i rozwiązanie zgromadzenia. Wymaga tego nie tylko sama Liturgia, ale i ludzka kultura. Dlatego te elementy obecne były w Liturgii od samego jej początku. Pożegnaniem zazwyczaj było błogosławieństwo kapłana.
Nie wypada więc opuszczać kościoła w trakcie obrzędów zakończenia (np. dlatego, że przedłużają się ogłoszenia parafialne) - tak, jak nie wychodzi się z domu przyjaciół bez pożegnania gospodarzy i jak nie wychodzi się z klasy przed dzwonkiem.
Z czasem obrzędy zakończenia uległy zmianie, ich sens pozostał jednak ten sam: zakończyć sprawowaną Liturgię, rozesłać zgromadzonych i pożegnać obecnych na niej wiernych. Dlatego na obrzędy zakończenia składają się następujące części¹:
a) słowo końcowe i krótkie ogłoszenia, jeśli są konieczne;
b) kapłańskie pozdrowienie i błogosławieństwo;
c) odesłanie ludu przez diakona lub kapłana;
d) ucałowanie ołtarza.
Poszczególnym elementom obrzędów zakończenia przyjrzymy się w przyszłym tygodniu.

¹ por. Ogólne wprowadzenie do Mszału Rzymskiego, 90.