W XIII wieku w miejscu obecnej świątyni stał drewniany kościółek, który był filią kolegiaty św. Pawła na Zawodziu. W drugiej połowie XIV wieku, dzięki fundacji następcy arcybiskupa gnieźnieńskiego Jakuba Świnki – Jarosława Bogorii Skotnickiego, powstała w tym miejscu murowana świątynia Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Nowy kościół w 1359 r. otrzymał tytuł kolegiaty, a w jego sąsiedztwie powstał pałac arcybiskupów gnieźnieńskich.

Miejsce łask

Kolegiata Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny zyskała sławę jako sanktuarium św. Józefa. Początek kultu związany był z cudownym uzdrowieniem w 1670 r. sołtysa Stobieni, zarządcy majątku Szulec, który w podzięce ufundował obraz Świętej Rodziny. Wieść o tym niezwykłym wydarzeniu szybko rozeszła się po bliższej i dalszej okolicy. Z dnia na dzień do kaliskiej kolegiaty przybywało coraz więcej osób, by prosić św. Józefa o wstawiennictwo u Boga w różnych sprawach. Obdarzeni łaskami w dowód wdzięczności fundowali różnego rodzaju wota, które zawieszane były przy obrazie. Liczne świadectwa cudów dokonanych za wstawiennictwem św. Józefa przeczytać można na stronie internetowej sanktuarium. Pierwszą zanotowaną w źródłach niezwykłą łaskę otrzymał w 1673 r. Stanisław Bartochowski, dziedzic Błaszek, który w podziękowaniu ofiarował swój dom w Kaliszu na szerzenie kultu św. Józefa. W 1770 r. obraz uznano za cudowny. Trzynaście lat później, w 1783 r., w Rzymie papież Pius VI ukoronował kopię obrazu i wydał zgodę na koronację obrazu kaliskiego.

Kaliska Święta Rodzina

Cudowny obraz namalowany jest na płótnie (1,5 x 2,5 m). Z uwagi na swoją treść budzi głębokie refleksje oraz przeżycia religijne. Przedstawia Świętą Rodzinę, której postacie umieszczone są na tle panoramy typowego polskiego miasta – z murem obronnym, licznymi wieżami kościołów, rzeką i bujną roślinnością. Nad postaciami unosi się gołębica symbolizująca Ducha Świętego, a nad nią widzimy Boga Ojca z szeroko rozpostartymi ramionami oraz napis: „Idźcie do Józefa”. Na obrazie najprawdopodobniej utrwalona została scena powrotu 12-letniego Jezusa z Matką Bożą i św. Józefem z Jerozolimy do Nazaretu wkrótce po odnalezieniu Go w świątyni.

Radości i dramaty

W dziejach cudownego obrazu i kolegiaty przeplatają się chwile radosne i tragiczne. W roku jego koronacji – 1783 – zawaliła się południowa ściana świątyni. Na gruzowisku, wśród ocalałych ścian, nietknięty stał jedynie ołtarz z cudownym obrazem. Wówczas to kustosz sanktuarium – ks. Stanisław J. Kłossowski przystąpił do jego odbudowy. Podczas trwających blisko 10 lat prac restauracyjnych kolegiata została wydłużona i wzbogacona o barokową wieżę z zegarem oraz kaplicę, w której umieszczono obraz Świętej Rodziny – do 1783 r. obraz ten miał swoje miejsce na jednym z filarów kościoła.

Prawie 200 lat później, w 1978 r., papież Paweł VI podniósł kaliską kolegiatę do godności bazyliki mniejszej. Ani ranga świątyni, ani trwający w niej kult nie powstrzymały świętokradczej ręki. W nocy z 2 na 3 października 1983 r. nieznani sprawcy, włamawszy się do kościoła, skradli sukienki i korony obrazu Świętej Rodziny oraz licznie nagromadzone złote i srebrne wota. Dwa lata później, 29 października 1985 r., miała miejsce rekoronacja cudownego obrazu, której w imieniu papieża Jana Pawła II dokonał prymas Józef Glemp.

Największy ze czcicieli

Wielkim nabożeństwem obdarzał św. Józefa obecny święty – Jan Paweł II. Kaliskie sanktuarium odwiedził kilkakrotnie jeszcze przed swoim pontyfikatem jako biskup, a następnie kardynał i metropolita krakowski. Jako papież przybył do Kalisza 4 czerwca 1997 r. Wielu z nas zapamiętało jego długą modlitwę przed obrazem Świętej Rodziny, zanim rozpoczął uroczystą Mszę św. W Kaliszu także, jako biskup Rzymu, zawierzył św. Józefowi wszystkie polskie rodziny oraz sprawę ochrony życia nienarodzonych zarówno w Polsce, jak i na świecie. Wcześniej, 7 października 1993 r., na mocy brewe apostolskiego Jan Paweł II, w nawiązaniu do wizerunku kaliskiego, ustanowił św. Józefa Oblubieńca Najświętszej Maryi Panny, Opiekuna Zbawiciela patronem diecezji kaliskiej. Dzień 4 czerwca 1997 r. stał się natomiast najdonioślejszą datą w historii bazyliki Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, a wizytę Jana Pawła II w Kaliszu upamiętnia pomnik papieża Polaka na placu św. Józefa przed kolegiatą.

Pielgrzymowanie

Z kultem św. Józefa Kaliskiego jest ściśle związana jedna z najstarszych pieszych pielgrzymek w Polsce, która prowadzi z Kalisza na Jasną Górę i z powrotem. Pierwszy raz wyruszyła ona na szlak w 1637 r. Kaliscy pielgrzymi wychodzą tradycyjnie spod bazyliki św. Józefa i do niej wracają, a w drodze, jak na czcicieli św. Józefa przystało, śpiewają i odmawiają charakterystyczne pieśni i modlitwy.

Sanktuarium św. Józefa samo stało się miejscem licznych pielgrzymek, z których najbardziej znanymi są: Ogólnopolska Pielgrzymka NSZZ „Solidarność”, Ogólnopolska Pielgrzymka Rodziny Radia Maryja czy Piesza Pielgrzymka Mężczyzn z Jasnej Góry do Kalisza. W pielgrzymce do św. Józefa Kaliskiego co roku przybywa również kilkuset kapłanów i kleryków diecezji kaliskiej, na czele z pasterzem diecezji. Najstarszą i najsłynniejszą pielgrzymką do św. Józefa jest jednak pielgrzymka księży – byłych więźniów obozu koncentracyjnego w Dachau, odbywana na pamiątkę wyzwolenia obozu za wstawiennictwem św. Józefa Kaliskiego (29 kwietnia 1945 r.). W 1970 r. w podziemiach kolegiaty prymas Polski kard. Stefan Wyszyński wraz z kard. Karolem Wojtyłą dokonali poświęcenia ufundowanej przez ocalałych kapłanów Kaplicy Męczeństwa i Wdzięczności.

Dyżur spowiedniczy
W Narodowym Sanktuarium św. Józefa w Kaliszu trwa stały dyżur spowiedniczy, podczas którego od poniedziałku do soboty w godz. 8-18 w konfesjonale posługują kanonicy kapituły kolegiackiej, kapłani diecezjalni i zakonni z Kalisza oraz okolic.
Dyżur spowiedniczy nie obejmuje niedziel oraz następujących świąt i uroczystości: Świętej Bożej Rodzicielki (1 stycznia), Objawienia Pańskiego (6 stycznia), Ofiarowania Pańskiego (2 lutego), Środy Popielcowej, Świętego Triduum Paschalnego (Wielki Czwartek, Wielki Piątek i Wielka Sobota), Poniedziałku Wielkanocnego, św. Józefa Robotnika (1 maja), NMP Królowej Polski (3 maja), Bożego Ciała, Wniebowzięcia NMP (15 sierpnia), Wszystkich Świętych (1 listopada), Dnia Zadusznego (2 listopada), Narodowego Święta Niepodległości (11 listopada), Bożego Narodzenia (25 grudnia) i św. Szczepana (26 grudnia).