Złote róże są nadawane przez kolejnych następców św. Piotra już od ponad 900 lat. Po raz pierwszy ten cenny kwiat otrzymał hrabia Andegawenii Fulko IV w 1096 r. W ciągu wieków róże podarowano ponad 300 razy. Ostatnia, jak do tej pory, została przekazana sanktuarium maryjnemu w ?umuleu Ciuc (Rumunia) przez papieża Franciszka w czerwcu 2019 r.

Wygląd i symbolika

Dzieje tego wyróżnienia są związane z IV niedzielą Wielkiego Postu, zwaną „Laetare”. Tego dnia, co roku, papież przybywał z różą do jednej z rzymskich bazylik, składał ją na ołtarzu i głosił kazanie o jej symbolice; następnie wręczał ją któremuś ze współpracowników. W połowie XI stulecia żywe kwiaty zastąpiono dziełami z drogich kruszców, a namiestnicy Chrystusa zaczęli je dawać dostojnikom. W drugiej połowie XV wieku przyjął się zwyczaj poświęcania darów w niedzielę „Laetare” i przyznawania ich zazwyczaj żonom monarchów (rzadziej władcom). Obecnie papieże nie ofiarowują już kwiatów osobom.

W ciągu wieków róże były upiększane. Początkowo wykonywano jeden kwiat. Z czasem zaczęto wkładać do niego klejnot (zwykle rubin lub szafir), dodawać gałązki z pączkami, listkami i kolcami, a niekiedy tworzyć krzak róży. Niektóre dzieła zawierają trzynaście kwiatów (dwanaście mniejszych i jeden większy), co symbolizuje Chrystusa wśród Apostołów. Kształt daru zależał od upodobań papieży i gustów danej epoki. Dzieła te mniej lub bardziej naśladują przyrodę. Róże były i są tworzone ze szlachetnych materiałów: złota, srebra i drogich kamieni. Dawniej namaszczano je wonnościami, dzięki czemu wydzielały przyjemny zapach.

Głęboki sens mają elementy kwiatów. Złoto symbolizowało Chrystusa, klejnot – Jego mękę, a woń – triumf nad grzechem i śmiercią. Róża (zwana „królową kwiatów”) oznacza też Matkę Bożą („Różę duchowną”), jest Jej poświęcona. Maryjna symbolika dominuje obecnie. Przykładowo – dar Pawła VI dla sanktuarium w Fatimie (1965 r.) odnosi się do tamtejszych objawień. Składa się z rozkwitłego kwiatu i pączka (symbole Maryi z Dzieciątkiem) oraz trzech listków – oznaczających świętych pastuszków. Całość oplata wstęga z dedykacją, a u dołu widnieje tarcza z herbem ofiarodawcy.

Zaszczytne wyróżnienie

Od połowy XIII wieku róże nadawano także kościołom. Dawniej otrzymywały je prawie zawsze włoskie (szczególnie rzymskie) świątynie, m.in. bazyliki: św. Piotra (co najmniej cztery razy), Santa Maria Maggiore i św. Jana na Lateranie (po dwa razy), Święty Dom w Loreto (trzy razy) oraz wiele katedr w Italii. Obecnie róże są przyznawane kościołom na całym świecie, zwłaszcza sanktuariom maryjnym, np. w Lourdes i Guadalupe (po dwa razy) oraz Fatimie i Aparecidzie (po trzy razy). Spośród współczesnych papieży Paweł VI ofiarował Matce Bożej cztery róże, Jan Paweł II – dziewięć, Benedykt XVI – aż dwadzieścia, a Franciszek – do tej pory sześć.

Dawniej różne motywy kierowały papieżami, gdy decydowali o uhonorowaniu danej świątyni. Przykładowo – Paweł III podarował różę katedrze w Parmie, chcąc upamiętnić wizytę w tym mieście. Inni namiestnicy Chrystusa wyrażali w ten sposób cześć dla świętych, zwłaszcza św. Piotra za wybór na Stolicę Apostolską (Klemens VIII), albo Maryi (Grzegorz XIII). Dwa cenne kwiaty dla Bazyliki św. Piotra (od Pawła V i Urbana VIII) były związane z kolejnymi etapami jej budowy. Namiestnicy Chrystusa przyznawali róże katedrom we Włoszech także z uwagi na swoje pochodzenie (Siena – Aleksander VII, Urbino – Klemens XI), wcześniejsze sprawowanie urzędu biskupa (Spoleto – Urban VIII, Benewent – Benedykt XIII), przyjaźń z pasterzem diecezji (Genua – także Benedykt XIII), a nawet rozwiązanie problemów politycznych (Klemens XIV). Współcześnie dar ten wyraża maryjną pobożność papieży. Przyczyną uhonorowania może być też rocznica związana z kultem w świątyni. Z okazji stulecia objawień Matki Bożej kwiaty otrzymały sanktuaria w irlandzkim Knock (Jan Paweł II, 1979 r.) i Fatimie (Franciszek, 2017 r.).

Następcy św. Piotra często przekazują cenne dary podczas swoich pielgrzymek. Przykładowo – w 2007 r. Benedykt XVI odwiedził Brazylię i wtedy ofiarował złotą różę Matce Bożej z Aparecidy. To dzieło przedstawia roślinę z jedną łodygą, z której wyrasta kilka gałązek z czterema kwiatami (większymi i mniejszymi) oraz kilkunastoma listkami. Całość jest osadzona w wazonie z papieskim herbem.

Bardziej okazały jest dar Aleksandra VII dla katedry w Sienie (1658 r.). Róża waży ok. 2,5 kg. Zaprojektował ją słynny barokowy architekt i rzeźbiarz Gianlorenzo Bernini. Ma kilkanaście gałązek z kilkoma kwiatami oraz wieloma listkami. W największym kwiecie umieszczono szafir. Dzieło stoi na podstawie w kształcie góry (aluzja do papieskiego herbu).

W Polsce znajduje się pięć róż, które zostały podarowane świątyniom maryjnym. Dar dla Kalwarii Zebrzydowskiej ofiarował Jan Paweł II w 1987 r. Inny cenny kwiat, poświęcony przez Benedykta XVI, trafił do sanktuarium w Gostyniu w 2012 r. Z kolei Jasna Góra została uhonorowana przez trzech kolejnych papieży w latach 1979, 2006 i 2016. Druga z tych róż ma niezwykłą historię. Pierwotnie miał ją ofiarować Paweł VI w 1966 r., ale władze komunistyczne nie dopuściły do wizyty głowy Kościoła. Kwiat został przekazany Matce Bożej Częstochowskiej po 40 latach jako dar Benedykta XVI.

Podczas pisania artykułu korzystałem przede wszystkim z książki ks. Ryszarda Kurka Papieska złota róża 1095 – 2005 (Tarnów 2012).